ΠΡΟΚΗΡΥΞΕΙΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΡΗΜΙΑ – ΜΙΧΑΛΗΣ ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΓΙΑΚΟΥΜΑΚΗΣ

Περιγραφή

ΠΡΟΚΗΡΥΞΕΙΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΡΗΜΙΑ – ΜΙΧΑΛΗΣ ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΓΙΑΚΟΥΜΑΚΗΣ
ASH IN ART
Σελ: 96
ISBN: 978-960-88656-8-6

Τις πρώτες μέρες του Δεκεμβρίου του 2008, αποφάσισα να επεξεργαστώ, να συμπληρώσω και να εκδώσω μια σειρά κειμένων, που είχα αρχίσει να γράφω από τον Σεπτέμβριο του 2004, για τη ζωγραφική στο σύγχρονο Δυτικό πολιτισμό και ιδιαίτερα στη Νεο-ελλάδα.
Δεν είχα προλάβει καλά – καλά να ξεκινήσω όταν, η δολοφονία του έφηβου Αλέξη Γρηγορόπουλου από “όργανα της τάξεως” πυροδότησε το ξέ-σπασμα της αγανάκτησης των – νέων κυρίως – πολιτών, αγανάκτησης που έτσι κι αλλιώς υπέβοσκε και τροφοδοτείτο για καιρό από την κρίση. (Αναλογιστείτε εδώ, έχουμε φτάσει ν’ αναφερόμαστε στην “κρίση”, στο “φαινόμενο θερμοκηπίου”, στο “κράτος”, στην “εξουσία”, στους “μπάτσους”, σ’ “αυτούς”, με το ίδιο ακριβώς πνεύμα, ένα πνεύμα αναφοράς σε ευκόλως εννοούμενους, όσο και αυτονόητα αναπόφευγους εφιάλτες!) Παραλίγο τότε να σταματήσω το συγγραφικό εγχείρημα. “Τι διάολο…” σκεφτόμουν “… μέσα σ’ όλον αυτό το ζόφο, την αβεβαιότητα και τον δίκαιο θυμό, εγώ θα κάθομαι να μιλάω στους ανθρώπους για ‘ζουγραφιές’!;”
Τελικά κατέληξα πως αυτή ακριβώς ήταν η κατάλληλη στιγμή για να το κάνω! Έχετε παρατηρήσει μέσα στην ιστορία πόσες φορές το πολιτικό με το αισθητικό κριτήριο συμβαδίζουν; Ανακαλέστε στη μνήμη σας ιστορικά παραδείγματα κυρίως από τον Δυτικό πολιτισμό – προκειμένου να αποφύγετε την παγίδα να αξιολογήσετε άλλους πολιτισμούς με κριτήρια του δικού μας. Κλασική Ελλάδα, Ιταλική Αναγέννηση, Ευρώπη των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα. Τρεις ιστορικές περίοδοι – ανάμεσα σε πολλές περισσότερες – όπου οι άνθρωποι ευαισθητοποιούνται στην μεγάλη τέχνη της εποχής τους, ενώ ταυτόχρονα αναζητούν με πάθος δρόμους προς την ελευθερία!
Το τι πολιτικό και κοινωνικό καθεστώς επικρατεί σε κάθε περίοδο δεν έχει σημασία. Άλλοτε οι λαοί εδραιώνουν και απολαμβάνουν, ως ένα βαθμό, την ελευθερία που αποζητούν. Άλλοτε, συχνότερα, μάχονται γι’ αυτήν και συγκρούονται με τυραννικούς δεσπότες. Πάντοτε όμως, όποτε το κοινό ευαισθητοποιείται κοινωνικά και πολιτικά, ευαισθητοποιείται ταυτόχρονα και στην μεγάλη τέχνη της εποχής του. Τονίζω εδώ πως μεγάλη τέχνη δημιουργείται, σε κάθε εποχή, άλλοτε όμως αναγνωρίζεται, άλλοτε περνά απαρατήρητη από τους συγχρόνους της, για να εκτιμηθεί συχνά σε μεταγενέστερες περιόδους.
Το φαινόμενο έχει την εξήγησή του: Δεν θα κουραστώ να επαναλαμβάνω σ’ αυτά τα κείμενα ότι η τέχνη δεν πηγάζει από την κοινωνία. Είναι, ισότιμη και ταυτόχρονη με την κοινωνία, προϊόν της ιδιαιτερότητας της ανθρώπινης φύσης. Τέχνη και κοινωνία αλληλοεπηρεάζονται σημαντικά, αλλά δεν αλληλεξαρτώνται. Όπως και οι κοινωνικές δομές, οι μορφές στην τέχνη έχουν τη δική τους ζωή. Τέχνη και κοινωνία άλλοτε βρίσκονται σε φάση και άλλοτε σε αντίφαση. Πάντοτε όμως, όποτε οι άνθρωποι ξαναθυμούνται την επιταγή της ανθρώπινης φύσης τους να θρώσκουν άνω, ευαισθητοποιούνται ταυτόχρονα απέναντι στα ιδανικά του κάλλους και της ελευθερίας. Σε μια εποχή λοιπόν που επιβάλλεται να ξαναθυμηθούμε την ελευθερία, επιβάλλεται εξίσου να ξαναθυμηθούμε και την Τέχνη. Συγκαταλέγονται και τα δύο στις απαραίτητες προϋποθέσεις για την διατήρηση της ανθρωπιάς μας.
Ο Πλάτων απαριθμεί την μοναρχία, την αριστοκρατία και την δημοκρατία σαν τα τρία εφικτά για μια υγιή κοινωνία πολιτεύματα – ανάλογα με τις εκάστοτε κοινωνικές συνθήκες. Σ’ αυτά αντιστοιχίζει την τυραννία, την ολιγαρχία και την τιμοκρατία (το κράτος των ισχυρών του χρήματος) σαν τις κίβδηλες μορφές τους, τις στρεβλώσεις τους, που παρουσιάζονται σε μια κοινωνία άρρωστη. Περιττό πιστεύω να διευκρινίσω πως στο σύγχρονο ύστερο καπιταλισμό η τιμοκρατία “πηγαίνει γάντι”.
Όποιος πολιτισμός νοσεί, υιοθετεί κίβδηλα πολιτεύματα και συνεπώς υποτάσσεται σε ανελεύθερα καθεστώτα, τα οποία από τη φύση τους τείνουν να αναγνωρίζουν και να υποστηρίζουν κίβδηλες φιλοσοφίες, επιστήμες και τέχνες. Αναμένεται από κάθε ανελεύθερο καθεστώς να λειτουργεί έτσι: η άμβλυνση των φιλοσοφικών, επιστημονικών και αισθητικών κριτηρίων συνοδεύεται αναπόφευκτα και από την άμβλυνση του πολίτικου κριτηρίου. Όποτε οι άνθρωποι λησμονούν να θρώσκουν άνω, παύουν και να διεκδικούν την ελευθερία τους.
Είναι κοινός τόπος πως ο δυτικός πολιτισμός μας, έχοντας περάσει στην ύστερή του φάση, της αποσύνθεσης, τη λεγάμενη “Παγκοσμιοποίηση”, νοσεί βαρύτατα. Τα συμπτώματα της αρρώστιας συγκροτούν ένα σημαντικό μέρος – το πλέον ζοφερό – της καθημερινότητάς μας. Εστιάζοντας σε ό,τι αφορά τις τέχνες, μπορεί κανείς να βεβαιώσει με σιγουριά πως ζούμε υπό το κράτος ενός αισθητικού φάσματος που κυμαίνεται από την μετριότητα ως την κακογουστιά. Κινούμενοι μάλιστα από το κέντρο του δυτικού πολιτισμού στις πολιτισμικά αλλοτριωμένες χώρες της περιφέρειας, εκεί όπου έχει χαθεί κάθε επαφή με τις γηγενείς πολιτιστικές παραδόσεις, μπορούμε να διαπιστώσουμε πως το φάσμα μετατοπίζεται σαφώς προς την κακογουστιά. Ειδικά στην περίπτωση της Νεο-ελλάδας, έχουμε και την ιστορική ειρωνεία να έχουμε αποκοπεί από την δική μας πολιτιστική παράδοση, εκείνη ακριβώς στην οποία στηρίχτηκε κυρίως ο δυτικός πολιτισμός. Οι λόγοι γι’ αυτό θα εξεταστούν σε βάθος σ’ ένα από τα επόμενα κείμενα. Εδώ θα τονίσω απλά πως, έχοντας οδυνηρή συναίσθηση αυτής της ιστορικής ειρωνείας, οι Νεο-έλληνες προσδίδουμε στο ντόπιο μας παγκοσμιοποιημένο κιτς μια ιδιαζόντως βλαχο-μπαρόκ, σε μεγαλομανείς τόνους, υφή.
Η κατάληψη της αισθητικής καθημερινότητάς μας από την μετριότητα και την κακογουστιά δεν έγινε απότομα. Σταδιακά, ανεπαίσθητα, μέσα σε λίγες δεκαετίες, από τα μέσα του 20ού αι. μέχρι σήμερα, η εμπνευσμένη δημιουργία στους τομείς της λογοτεχνίας, της μουσικής, του θεάτρου, του κινηματογράφου, των εικαστικών τεχνών -μολονότι δεν παύει, όπως τόνισα, να υφίσταται- παραγκωνίζεται προς το παρασκήνιο, ενώ το προσκήνιο καταλαμβάνεται απ’ ό,τι βολεύει το Σύστημα. Η διαδικασία αυτή είναι -όπως θα δούμε λεπτομερέστερα σε επόμενο κείμενο- άμεση συνάρτηση της διεργασίας αποπροσωποποίησης που χαρακτηρίζει το σύγχρονο, το μεταμοντέρνο στάδιο του πολιτισμού μας, μιας διεργασίας εφιαλτικά ύπουλης, που αφορά όχι μόνο τους εξουσιαζόμενους, αλλά και τους ίδιους τους εξουσιαστές, τους τελευταίους μάλιστα σε υψηλότερο ίσιος βαθμό.

Από τον πρόλογο του συγγραφέα