Δημοσιεύθηκε την Σχολιάστε

ΤΑ ΜΑΓΙΑ  – Hermann Broch – Μυρσίνη Σαμαρά, για την Λέσχη Ανάγνωσης ΠΡΟΜΗΘΕΥΣ

Hermann Broch

ΤΑ ΜΑΓΙΑ

Για τη Λέσχη Ανάγνωσης «ΠΡΟΜΗΘΕΥΣ»

Μια ιστορία μικρή, που διαρκεί από την άνοιξη έως τον Νοέμβριο κάποιου έτους του μεσοπολέμου αλλά και τόσο μεγάλη, έτσι όπως την αφηγείται ο Χέρμαν Μπροχ, καθηλώνει τον αναγνώστη. Είναι μια ιστορία που την πλησιάζεις, την παρακολουθείς, γνωρίζεις τα πρόσωπα και πώς ζουν σ’ εκείνο τον τόπο που είναι μοιρασμένος ανάμεσα στις καλλιέργειες, στο Κάτω Χωριό και στην εκμετάλλευση του ορυκτού πλούτου, που πρόκειται να συμβεί, στο Πάνω  Χωριό (Κούπρον).

Ένας ξένος θα έρθει και θα ταράξει τα νερά στους ντόπιους εξωθώντας τους  σε μια καθοριστική στροφή ζωής. Τι θα γίνει ακριβώς  το υποψιάζεται ο αναγνώστης σιγά σιγά. Ο συγγραφέας θα μας το  αποκαλύψει αργά, προσεκτικά, γιατί έτσι διαλέγει να μας βάλει να παρακολουθήσουμε πώς θα μυηθούν οι συμμετέχοντες στην αλλαγή που πρόκειται να συμβεί.

Η διαδικασία αυτής της στροφής στη ζωή τους, για την οποία  άλλοι συμφωνούν και άλλοι όχι, παίρνει τη μορφή μύησης μέσα από λατρευτικά έθιμα που συνηθίζονται να τελούνται σ’ αυτό τον τόπο. Μέσα όμως στην εορταστική τελετή η ψυχολογία της κοινότητας αλλάζει, γίνεται πανηγυρική, εκστατική, διονυσιακή.

Ο ξένος, ο Μάριους Ράτι, που αναζητά χρυσάφι  στο βουνό που βρίσκεται στο Πάνω Χωριό όπου έχει αρχίσει η εξόρυξη,  βρίσκει ακόλουθους που θα τον βοηθήσουν παρά τους κινδύνους που υπάρχουν. Η εξόρυξη, οι στοές, τα απρόοπτα θα προκαλέσουν δυσάρεστα γεγονότα.

Όλο το αφήγημα μάς το μεταφέρει ο «παντογνώστης»  γιατρός των δύο χωριών που τους γνωρίζει όλους και τους επισκέπτεται για να βοηθήσει και να θεραπεύσει όποιον τον χρειαστεί μικρό ή μεγάλο. Αυτός θα συνομιλεί με όλους, θα τους συμβουλεύει αλλά και θα τους θέτει ερωτήματα γι’ αυτό που πάνε να κάνουν. Κάποιοι θέλουν διακαώς να πραγματοποιηθεί το σχέδιο του Μάριους και αυτούς τους χειραγωγεί ο «ξένος». Ο συγγραφέας δεν αφήνει καμία γραμμή της ιστορίας του να πάει χαμένη. Επιστρατεύει τη φιλοσοφία, την υπαρξιακή αναζήτηση, τη λειτουργία του ασυνείδητου, τη μεταφυσική, τάσεις που είναι κυρίαρχες στην εποχή του. Καταγράφει προσεκτικά τη φύση, τη θερμή σύμμαχο του ανθρώπου αλλά και απρόβλεπτη δύναμη. Σε μια αναλυτική παρακολούθηση της ζωής των αγροτών και των οικογενειών τους, ο αναγνώστης πλησιάζει όλο και περισσότερο  και παρακολουθεί τους κινδύνους στους οποίους εκτίθενται για να ικανοποιήσουν τις επιδιώξεις ενός και μόνου προσώπου: του Μάριους Ράτι, με την  υπόσχεση ότι θα φέρει και σ’ αυτούς πλούτο.

Η ψυχολογία τους πράγματι αλλάζει. Το ενδιαφέρον κορυφώνεται. Ο Μάριους έχει πετύχει τον σκοπό του, έχει εισβάλει στην ψυχολογία της μάζας και έχει παρασύρει το πλήθος σε ριψοκίνδυνες ενέργειες που διαταράσσουν την ισορροπία της κοινότητας, αλλοιώνουν τις μεταξύ τους σχέσεις και συμβαίνουν έως και απώλειες ζωών. Τίποτε δεν θα είναι όπως πριν.

Ο αναγνώστης θα γνωρίσει τους βασικούς ήρωες που είναι ο γιατρός, ο Μίλαντ , κτηματίας, η κόρη του Ίρμγκαρντ, ο Βέλτσεν, ο Βέτσι. Θα συναντάει επανειλημμένα την κυρίαρχη και αρχετυπική μορφή, τη μάνα Γκίσον, αλλά και άλλα πρόσωπα. Η ζωή στο Πάνω Χωριό  και στο Κάτω Χωριό έχει αλλάξει.

Ο συγγραφέας μάς παραπέμπει  στην Ευρώπη, τότε που η εξουσία εισχώρησε στην ψυχολογία της μάζας, τη μετέτρεψε σε καταλυτική δύναμη και έτσι  διαπέρασε δύο παγκόσμιους πολέμους και έναν μεσοπόλεμο.

Είναι ένα μυθιστόρημα που  περικλείει πολλά από εκείνα τα στοιχεία που οδηγούν μια κοινότητα ανθρώπων, μικρή ή μεγάλη, στην επιρροή του θυμικού και στην αλλοίωση της κρίσης εξάπτοντας τις συνειδήσεις τους. Κύριο μέσο είναι η εξουσιαστική επιβολή  χωρίς ηθικές αναστολές. Ο παραλληλισμός με ό,τι έζησε η Ευρώπη στον 20ό αι. συνυπάρχουν με την ελπίδα μέσα από τη γέννηση, την ανανέωση της φύσης και τη θεϊκή δύναμη  που θα βοηθήσουν τον άνθρωπο να συνεχίσει τη ζωή.

«Τα Μάγια»  είναι ένας τίτλος που προκαλεί περιέργεια  για να βρούμε εκείνον που μαγεύει αλλά και να ερευνήσουμε  τη δύναμη που αυτά έχουν.  Πάντα θα υπάρχει μία Κίρκη που θα μεταμορφώνει τους συντρόφους του Οδυσσέα για τον δικό της σκοπό.  Η δύναμη του μύθου διαπερνά τις ενέργειες των κατοίκων αυτών των δύο χωριών.

Η δύναμη της λογοτεχνίας μέσα από τη γραφή του Hermann Broch μάς έδωσε ένα κορυφαίο μυθιστόρημα.

14/04/2026

Μυρσίνη Σαμαρά

ΤΑ ΜΑΓΙΑ – ΧΕΡΜΑΝ ΜΠΡΟΧ, HERMANN BROCH – ΕΡΜΑ

Δημοσιεύθηκε την Σχολιάστε

Nellie Bly – Δέκα μέρες στο φρενοκομείο – Βιβλιοκριτική

Δέκα μέρες στο φρενοκομείο  –  Nellie Bly
Μια αληθινή ιστορία

Βιβλιοκριτική

Μια έρευνα της δημοσιογράφου Nellie’s Bly, (1864-1922) στο Ίδρυμα φρενοβλαβών στο νησί Μπλάκγουελ (σημερινή ονομασία Ρούσβελτ) των ΗΠΑ το 1887, είναι το θέμα αυτού του βιβλίου. Η Nellie Bly υπήρξε δυναμική φεμινίστρια και θεωρείται πρωτοπόρος της ερευνητικής δημοσιογραφίας. Η αναγνωστική προσέγγιση του βιβλίου(147σελ.) αποδεικνύει αυτόν τον χαρακτηρισμό. Ανέλαβε την έρευνα ως συνεργάτης της εφημερίδας New York World του Τζόζεφ Πούλιτζερ.
Για ένα δεκαήμερο; Κάτι σαν το Δεκαήμερο του Βοκάκιου; Πώς θα μπορούσε, όμως, να είναι για τη δημοσιογράφο ένα δεκαήμερο παραμονής μέσα στο Ίδρυμα; Πώς θα εισχωρούσε στα άδυτά του; Πρέπει να υποδυθεί κάποιο ρόλο και ποιον; Η απόλαυση ενός βιβλίου άλλοτε είναι αναμενόμενη και άλλοτε απρόβλεπτη. Και στις δύο περιπτώσεις η λογοτεχνική γραφή είναι αυτή που μπορεί να προσεγγίσει πιο βαθιά και με ρεαλισμό όλες τις καταστάσεις που επιλέγει ο συγγραφέας να μιλήσει γι’ αυτές. Κι όπως γράφει και ο εκδότης στην πρώτη σελίδα η Λογοτεχνία είναι μια γιορτή της γλώσσας! Σε μια αληθινή ιστορία ο αναγνώστης μπορεί να έχει την τύχη να παρακολουθήσει όλα αυτά και εδώ σίγουρα έχουμε μια Αληθινή ιστορία.
Περιγράφεται ένα ταξίδι μικρής διάρκειας με τις περιπέτειες που κρύβει και ο χρόνος για τη συγγραφέα είναι τόσο πολύτιμος που χρειάζεται να είναι αποφασισμένη ότι θα αντιμετωπίσει όσα την περιμένουν στη μικρή αυτή κοινωνική ομάδα, σε αυτή την απροστάτευτη κατηγορία του πληθυσμού (σελ.16), στο Άσυλο γυναικών που βρέθηκε. Αντιπαραβάλλοντας αυτή τη μικρή κοινωνία με τις αντίστοιχες που ασχολήθηκε ο Μισέλ Φουκώ, τις ετεροτοπίες, μπορούμε να φανταστούμε τη δομή και τον τρόπο λειτουργίας της στην απομόνωση στο νησί Μπλάκγουελ.
Στο βιβλίο η συγγραφέας μοιράζει τον χρόνο πριν να φτάσει στο νησί Μπλάκγουελ και αφότου φθάσει και εισαχθεί ως ασθενής για να νοσηλευτεί. Ο αναγνώστης, αν και γνωρίζει ότι πρόκειται για πραγματικά συμβάντα, αφήνεται στην αφήγησή της και δοκιμάζεται ταλαντευόμενος ανάμεσα στην αλήθεια όσων συμβαίνουν και στην αμφισβήτηση. Μπορεί να είναι αλήθεια όλα αυτά που περιγράφει; Μια απορία που τον ωθεί να συνεχίσει να διαβάζει μέχρι να βρει τις πρώτες απαντήσεις, όταν φτάνει στο τέλος του πρώτου μέρους(σελ.76). Στο δεύτερο μέρος, μοιρασμένο σε μικρά κεφάλαια, οι σελίδες προχωρούν με τον ίδιο γρήγορο ρυθμό, την ίδια αγωνία. Καινούργια πρόσωπα συναντά η δημοσιογράφος, που είναι οι γυναίκες τρόφιμοι , με την ιδιαίτερη περίπτωση η καθεμιά τους, μένουν για λίγο στο προσκήνιο, εναλλάσσονται, χάνονται και μερικές φορές εμφανίζονται και οι συγγενείς τους . Όλοι γίνονται οι χαρακτήρες ενός παζλ που σημαδεύεται από τη ζωή τους πριν και τη ζωή τους τώρα εδώ. Η επιθυμία των γυναικών να επιστρέψουν στο οικογενειακό περιβάλλον τους τις διακατέχει μόνιμα αλλά συνεχώς αναβάλλεται. Η παρουσία της Νέλλυ Μπλάι, που εκεί έδωσε το πλαστό όνομα Νέλλυ Μπράουν, είναι παντού, αυτόπτης και αφηγούμενη, ανάμεσα στη λογική και στο παράλογο, προσπαθώντας να κρατήσει την ευαίσθητη ισορροπία ενώ άλλοτε την υπονομεύει. Μένει σταθερή στην αποστολή της, να προσπαθήσει να κάνει καλύτερη τη ζωή των τροφίμων.
Ο αναγνώστης θα προχωρήσει μέχρι το τέλος για να απαντήσει στα ερωτήματα που προκαλεί αυτή η ιστορία. Και θα νιώσει ότι δεν έχασε τον χρόνο του, αντίθετα κέρδισε κάνοντας τις διαπιστώσεις του. Θα κοιτάξει και το παρόν, -περισσότερο από έναν αιώνα μετά- και θα αναρωτηθεί.
Στο βιβλίο από τις Εκδόσεις Οιακιστής, τη μετάφραση φρόντισε η Θάλεια Παύλου και την επιμέλεια είχε η Βίκυ Μανουσαρίδου.
Το βιβλίο γραμμένο με συναρπαστικό τρόπο επικεντρώνει στην ανθρώπινη αποφασιστικότητα που διαθέτουν εκείνοι που θέλουν να κάνουν καλύτερο τον κόσμο των συνανθρώπων τους και το πετυχαίνουν.

Μυρσίνη Σαμαρά – Φιλόλογος, συγγραφέας, με σπουδές στη δημιουργική γραφή

 

 

Δέκα μέρες στο φρενοκομείο – Νέλι Μπλάι
Σημείωμα της επιμελήτριας.

Με την πρώτη ανάγνωση, το βιβλίο με κατέκτησε. Η γραφή του, η οπτική του, τα ευαίσθητα ανθρώπινα ζητήματα που πραγματεύεται με μαγνήτισαν από την πρώτη στιγμή. Για να είμαι ειλικρινής, βρέθηκα προ εκπλήξεων.
Η πρώτη ήταν η ταυτότητα και η ηλικία της συγκεκριμένης δημοσιογράφου, αλλά και η χρονολογία κατά την οποία λαμβάνουν χώρα τα γραφόμενά της.
Η Ελίζαμπεθ Κόχραν που χρησιμοποιούσε το δημοσιογραφικό ψευδώνυμο “Νέλι Μπλάϊ” για τις έρευνές της, υπήρξε μια πολύ σημαντική προσωπικότητα και ένας άνθρωπος με έντονα αναπτυγμένο το αίσθημα της δικαιοσύνης και της ισότητας. Έδωσε μεγάλους και επώδυνους αγώνες στο πλάι κοινωνικών, φυλετικών και εργασιακών ομάδων που πάλευαν για το δικαίωμά τους να συγκαταλέγονται στην ανθρώπινη φυλή. Επιπλέον, έδειχνε να είναι σε θέση να αναμετρηθεί με τις δοκιμασίες που της υπέβαλε η δουλειά που είχε διαλέξει, με συνέπεια και αφοσίωση. Να σημειώσουμε ότι αν και κάτοικος ΗΠΑ υπήρξε η πρώτη γυναίκα πολεμική ανταποκρίτρια στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Όταν βίωσε την εμπειρία που περιγράφει στο ανά χείρας βιβλίο, ήταν μόλις εικοσιτεσσάρων ετών.
Η δεύτερη έκπληξη ήρθε όταν συνειδητοποίησα ποιος ακριβώς ήταν ο εργοδότης της. Πρόκειται για τον γνωστό και μη εξαιρετέο Τζόζεφ Πούλιτζερ ο οποίος έδωσε το όνομά του στο γνωστό δημοσιογραφικό-συγγραφικό βραβείο όπως ο ίδιος όρισε στη διαθήκη του. Στη διάρκεια της πολυτάραχης ζωής του αλλά και της επαγγελματικής πορείας του ήρθε σε επαφή με όλη τη διαστρωμάτωση της αμερικανικής και όχι μόνο κοινωνίας, έφερε στο φως αναρίθμητα σκάνδαλα, αγόρασε και πούλησε αρκετά από τα σημαντικότερα ειδησιογραφικά έντυπα του πλανήτη και θεωρήθηκε ο θεμελιωτής της “κίτρινης δημοσιογραφίας”.
Η τρίτη βεβαίως αφορούσε το ίδιο το κείμενο και όσα εξιστορούσε.
Ο λόγος της Μπλάι ήταν λιτός, αφηγηματικός και ακριβής, χωρίς περίτεχνες γλωσσικές φιοριτούρες και λογοτεχνικές εκφράσεις. Είναι πολύ άμεσος, αφού πρόκειται για μια γυναίκα που, αν και έχει την ασφάλεια και τη βεβαιότητα ότι ο δικός της Γολγοθάς σύντομα θα λάβει τέλος και ότι οι ταλαιπωρίες της έχουν ημερομηνία λήξης, ηθελημένα και αθέλητα γίνεται το αντικείμενο των βάρβαρων και σαδιστικών ενστίκτων ανθρώπων ποταπών με χαμερπείς επιδιώξεις κυρίως αυτο-ικανοποίησης, και με επίπεδο αρκετά χαμηλότερο από την πλειοψηφία των τροφίμων.
Η ανθρωποφάγος συμπεριφορά των ανθρώπων που έχουν τη θέση και δύναμη, δεν είναι κάτι πρωτόγνωρο, είναι όμως κάτι που πάντοτε προκαλεί αποστροφή και θυμό. Η πραγματικότητα είναι ότι, αν η αντιμετώπιση των τροφίμων των ασύλων αυτών, ήταν ουσιαστική και ανθρώπινη, η φροντίδα έμπρακτη, το κόστος δεν θα εκτινασσόταν, αλλά και αυτοί οι ίδιοι άνθρωποι θα ήταν πιο λειτουργικοί και δεν θα μετατρέπονταν σε φορείς δυσκολιών. Παρόλα αυτά όμως, ενώ το πιο εύκολο πράγμα θα ήταν να υπάρξει φροντίδα και νοσηλεία, η διαστροφή των ελλειμματικών προσωπικοτήτων που απολάμβαναν να “βγάζουν το άχτι” τους πάνω σε ανθρώπινες υπάρξεις σαν να ήταν σάκοι πυγμαχίας, μετέτρεπε τη διαβίωση στα άσυλα αυτά σε σαδο-μαζοχιστικό αγώνα επιβίωσης και για τα δύο μέρη.
Η μία και μοναδική απογοήτευση ήταν ότι περισσότερο από 100 χρόνια αργότερα, μετά από δύο παγκόσμιους πολέμους, κοινωνικές επαναστάσεις, πολιτικές, οικονομικές και ανθρωπιστικές θεωρίες, τουλάχιστον για τη χώρα μας λίγο διαφέρουν οι ειδικές συνθήκες σε ιδρύματα σαν κι αυτό που περιγράφεται. Ευτυχώς δεν είναι ο κανόνας σε όλα και δεν ισχύει σε όσα ιδρύματα (στέγες και δομές τα λέμε τώρα) υπάρχει υπηρεσιακός έλεγχος. Δεν είναι όμως πολύς καιρός -και η δίκη συνεχίζεται ακόμα- που αποκαλύφθηκε ένα τέτοιο κολαστήριο (με σύγχρονη βεβαίως όψη) σε μια περιφερειακή πόλη της Ελλάδας. Σε εκατό χρόνια τα βήματα του ανθρώπου δεν ήταν προς το φως πάντα. Το σκοτάδι καταλαμβάνει μεγάλο μέρος του ψυχισμού του, και είναι να αναρωτιέται κανείς ποιος πρέπει να είναι ο νοσηλευόμενος και ποιος ο ανθρωποφύλακας…
Όσο αφορά στη διαδικασία της επιμέλειας, υπήρξε απολαυστική και αποκαλυπτική, αφού εκτός από το κείμενο αυτό καθαυτό με έβαλε σε διαδικασία να αναζητήσω αρκετά πράγματα που αφορούσαν τόσο τα πρόσωπα όσο και τις ιστορικές συνθήκες της περιόδου που περιγράφεται, οπότε μπορώ να την συμπεριλάβω στα μεγάλα συν της δουλειάς αυτής.

Β. Μανουσαρίδου